ÜSKÜDAR NUMAN DEDE MEVLEVİ ZAVİYESİ

ÜSKÜDAR NUMAN DEDE MEVLEVİ ZAVİYESİ

Dergâh İmrahor'da, Ayazma Mahallesi, Doğancılar Caddesi üzerindedir. Galata Mevlevîhânesi postnişînlerinden Halîl Nûman Efendi'nin burada olan evine semâhâne eklenmesi sûretiyle meydana getirilmiştir (1793). Bu zâviye, İstanbul'dan Anadolu'ya giden veyâ Anadolu'dan İstanbul'a gelen dervişlerin konaklamaları için düşünülmüştür. Daha sonraları harâb olan Mevlevîhâne'yi Sultân II. Mahmûd, Müşir Ahmed Fevzi Paşa'yı (vef. 1843) binâ emîni tâyin ederek yeni baştan inşâ ettirmiştir (1835). Abdülmecîd dönemînde 1844, 1845 ve 1851 yıllarında onarımları yapılmıştır. Mevlevîhâne, Kaptan-ı Deryâ Hacı Dede Ahmed Vesim Paşa (vef. 1910) tarafından bugünkü şekline getirilmiştir (1872). Dergâh, son olarak da son postnişîn Ahmed Remzi Akyürek Dede Efendi (vef. 1944) tarafından tâmir ettirilmiştir. Bahâriye ve Yenikapı Mavlevihâne'lerini yenileyen Sultân Mehmed Reşad, Üsküdar Mevlevîhânesi'nin de yenilenmesi için Üsküdar'lı Mimâr Kemâleddin Bey'i (vef. 1927) görevlendirdiyse de I. Dünya Savaşı'nın başlamasıyla bu proje uygulanamamıştır.

Dergâh semahâne-türbe, selâmlık, mutfak, dedegân ve harem dairesi, su deposu ve buna bağlı helâlar, hazîre ve bahçeden oluşan iki ayrı ana yapı topluluğudur.

Mevlevîhâne'nin mimârî açıdan dikkat çeken yanı, türbenin semâhânenin altında yer almasıdır.

Mevlevîhâne dergâhın postnişînleri: 1 - Halîl Nûman Dede Efendi (vef. 1798): Galata Mevlevîhânesi'nin 20. postnişînidir. Üsküdar Mevlevîhânesi'nin kurucusudur.

2 - Mehmed Hüsâmeddin Dede Efendi (vef. 1801).

3 - Ali Nâilî Dede Efendi, Hacı (vef. 1802).

4 - ismâil Hulûsî Dede Efendi (vef. 1804).

5 - Mehmed Emîn Dede Efendi (vef. 1812).

6 - AbdullAh Necîb Dede Efendi (vef. 1836): Galata Mevlevîhânesi 24. postnişîni Mehmed Rûhî Dede Efendi'nin (vef. 1810) oğludur.

7 - Ahmed Ârif Hikmet Dede Efendi (vef. 1873): Abdullah Necîb Dede Efendi'nin kardeşidir. 39 yıl süre ile Şeyhlik makamında bulunmuştur. Besteleri vardır. Bestelediği mâhur makamındaki "Mevlevî Âyini" kaybolmuştur.

8 - Abdullah Mehmed Zeki Dede Efendi (doğ. 1821 - vef. 1881): Bursa'da doğmuştur. Öğrenimini de Bursa'da yapmıştır. Mahkeme kâtipliği ve Bâb-ı Zemîn Câmii imâmlığı görevlerinde bulundu. Bursa Mevlevîhânesi Şeyhi Mehmed Dede Efendi'den feyz alarak derviş oldu. İstanbul'a geldiğinde geçimini hattatlıkla sağladı. Sadrâzam Yusuf Kâmil Paşa Konağı'nda Mesnevî okuttu. Ayrıca Fetvâhâne'ye ta'lik yazı hocası olarak atandı. Bayburt'lu Zihni'nin Hikâye-i Garîbe adlı eserini ince ta'lik yazı ile yazdı. Kitâbe yazıları ile tanındı. Tâlik yazı ustasıydı.

9 - Mehmed Hasîb Dede Efendi (vef. 1886): Mevlevîhânenin 7. postnişîni Ahmed Ârif Dede Efendi'nin oğludur.

10 - Ahmed Ârif Dede Efendi (vef. ?): Mehmed Hasîb Dede Efendi'nin oğludur.

11 - Mehmed Hâlid Dede Efendi (vef. 1903): Konya'da doğmuştur.

12 - Ahmed Celâleddin Baykara Dede Efendi (doğ. 1853 - vef. 1946): Gelibolu'da doğmuştur. Gelibolu Mevlevîhânesi Şeyhi Hüseyin Azmî Dede Efendi'nin (vef. 1893) oğludur. Babasının Mısır Mevlevîhânesi'ne tâyin edilmesi üzerine babası ile birlikte Mısır'a gitti (1870). Mısır'da, Câmiü-l Ezher'e devâm ederken özel hocalardan da çeşitli dersler aldı. Mısır Hidivi'nin kölesi neyzen Mehmed Subhî Efendi'den ney üflemesini öğrendi. Mevlevî âyin ve naatları ile klâsik mûsıkî ve edebiyat bilgisini ilerletti. Manastır'lı Nâilî Efendi'den Farsça öğrendi. Çilesini tamamladıktan sonra (1873) Kahire Mevlevîhânesi'nde kudümzenbaşılık ve neyzenbaşılık görevlerinde bulundu. Babasının vefâtı üzerine Üsküdar Mevlevîhânesi'ne Şeyh ve mesnevîhan oldu (1908). Mehmed Atâullah Dede Efendi'nin vefâtı üzerine Galata Mevlevîhânesi Şeyh ve mesnevîhanlığına getirildi (1910). Bu görevini dergâhların kapatılmasına kadar sürdürdü (30.11.1925). Bâzı Mevlevî Âyinlerinin unutulmamasında ve tesbitinde büyük yardımları olmuştur. Dîvan'ı vardır. Kabri; Karacaahmed Kabristanı'nda, Miskinler Dergâhı'nın arkasındadır.

13 - Ahmed Remzi Akyürek Dede Efendi (doğ. 1872 - vef. 06.11.1944): Kayseri'de doğmuştur. Kayseri mevlevîhânesi Şeyhi Süleyman Atâullah Efendi'nin oğludur. İlk ve orta okulunu bitirdikten sonra babasından, eniştesi Güncîzâde Nûh Necâtî Efendi'den, Mürîdzâde Ali Efendi'den, Hisarcıklızâde Şâir Sâlim Efendi'den ve Şâir Sâmi Efendi'den edebiyat, Arapça ve Farsça dersleri aldı. İstanbul'a gelerek Dîvan-ı Muhâsebat'ta çalışmaya başladı (1892). Bu arada Yenikapı Mevlevîhânesi Şeyhi Mehmed Celâleddin Dede Efendi'ye (vef. 1908) intisâb etti. Bir yıl sonra Kayseri'ye döndü. Daha sonraları Konya'ya gitti ve Abdülhâlim Çelebi Efendi'nin emriyle Çelebizâdeler'e Mesnevî okuttu. Kütahya Erganiye Mevlevîhânesi'ne Şeyh oldu (1909). Bu görevinde 4 yıl kaldıktan sonra Hâlep Mevlevîhânesi postnişîni oldu (1913). I. Dünyâ savaşı başlayınca İstanbul'dan Filistin'e giden Mevlevî Taburu'nun başında önce Şam'a, daha sonra da Medine'ye gitti. Şam'da kaldığı süre içinde Emeviyye Câmii'nde Mesnevî okuttu. Halep'in ilgili üzerine İstanbul'a döndü ve Üsküdar Mevlevîhânesi'ne Şeyh tâyin edildi (1919). Bu arada Üsküdar'daki Sultân III. Mustafa Câmii (yâni Ayazma Câmii) ile Bayezid Câmii'nde Mesnevî okuttu. Çeşitli devlet kademelerinde görevlerde bulundu. Dergâhların kapatılması üzerine Üsküdar Selim Ağa Kütüphânesi Başmemurluğu'na getirildi. Burada bulunan kitapları tasnîf ve tanzîm ederek fihristledi. 01.02.1937 târihinde istifâ ederek Ankara'ya gitti ve Eski Eserler Kütüphânesi'nde müşâvir olarak çalıştı. Kayseri'de vefât eden Ahmed Remzi Akyürek Dede Efendi'nin cenâzesi Seyyid Burhâneddin Muhakkik Tirmizî Efendi'nin türbesine defnedildi (06.11.1944). Dede'nin yirmiye yakın eseri vardır ki bunların birçoğu yayınlanmıştır. Şiirleri Bergüzar adlı bir eserde toplanmıştır (1911). Dede'nin bir beyiti :

Gâh olur mevte müeddi cür'a-i âb-ı zülâl,

Gâh eder bir tahta pare âdemi yemden halâs.

(Bazan bir damla su insanı boğup öldürür,

bazan da küçücük bir tahta parçası insanı denizde boğulmaktan kurtarır)

Türbede medfûn olanlar :

1 - Nûman Halîl Dede Efendi (vef. 1798): Üsküdar Mevlevîhânesi'nin kurucusu ve ilk Şeyhidir.

2 - Ali Şeydâ Dede Efendi (vef. 1800): İstanbul'ludur. Halvetîyye tarîkatına gönül vermiş bir zâtın oğludur. Küçük yaşta gözlerini kaybetti. Bundan dolayı daha çok "Şeydâ Hâfız" olarak tanınır. Küçük yaşta hâfız oldu. Kabiliyeti ve gayretli çalışmaları ile kısa zamanda neyzen ve bestekâr olarak ün yaptı, Galata Mevlevîhânesi 15. postnişîni olan Selim Dede Efendi'den (vef. 1777) sikke giydi. Sultân III. Selim tarafından Hacc'a gönderildi. Dönüşünde Üsküdar Mevlevîhânesi'nde kudümzenbaşılık yaptı. Pek çok dinî ve din dışı besteleri bulunmaktadır.

3 - Mehmed Hüsâmeddin Dede Efendi (vef. 1801): Dergâhın Şeyhidir.

4 - Hacı Ali Nâilî Dede Efendi (vef. 1802): Dergâhın postnişînidir.

5 - İsmâil Hulûsî Dede Efendi (vef. 1804): Dergâhın postnişînidir.

6 - Abdullah Necîb Dede Efendi (vef. 1836): Dergâhın altıncı postnişînidir.

7 - Abdülkadir Kadrî Efendi (vef. 1836): Dergâhın yedinci postnişînidir.

8 - Ârif Himmetî Dede Efendi (vef. 1876).

9 - Abdullah Mehmed Zeki Dede Efendi (vef. 1881): Dergâhın Şeyhidir.

10 - Mehmed Hasîb Dede Efendi (vef. 1886): Dergâhın postnişînidir.

11 - Mehmed Hâlid Dede Efendi (vef. 1903): Dergâhın onbirinci posnişinidir.

12 - Ahmed Vesim Paşa Dede Efendi (doğ. 1824 - vef. 13.10.1910): Üsküdar, Yeniçeşme'de doğdu. Bahriye Emîni Mehmed Reşid Efendi'nin oğludur. Özel hocalardan Farsça öğrendi. 1836 yılında girdiği Deniz Harb Okulu'nu başarıyla bitirdi.

1841 yılında Kaptan-ı Deryâ Çengeloğlu Tâhir Paşa'nın komutasında Girit ve Sisam ayaklanmalarının bastırılmasında başarı gösterdi (1842). İngiltere'de donanma eğitimi gördü (1849 - 1851). Yurda dönüşünde topçu öğretmenliği görevinde bulundu.

Kırım Savaşı'nda, Sivastopol önlerinde gösterdiği başarı sebebi ile "Kırım İmtiyâz Nişanı" ile ödüllendirildi. Ayrıca bu hizmetleri dolayısiyle İngiliz ve Fransız Donanma komutanlıkları tarafından takdirnâme verildi (1856). Karadeniz limanlarının haritalarının yapılmasında bulundu. Sultân Abdülazîz pâdişâh olduğunda yâverliğe getirildi (1861). Mekke Emâri Şerif Abdullah Paşa'ya nişan ve hediyeler götürdüğünde Hacc fârizasını yerine getirdi. Sultân Abdülazîz'in Mısır seyahati sırasında pâdişâhın yaverliğinde bulundu (1863). 1864 yılında Müşir, 1865 yılında da Kaptan-ı Deryâ oldu. Sadrâzam Keçecizâde Fuad Paşa'nın donanma giderlerini kısıtlamasına karşı çıkınca azledildi. Devletin çeşitli üst kademelerinde çalıştı. İkinci defa Kaptan Paşa'lığa getirildi (1867). Daha sonraları da Karadeniz Boğazı Muhâfızlığı, Bahriye Komutanlığı ve Liman Muhâfızlığı görevlerinde bulundu. Sultân Abdülhamîd tarafından Bahriye Nâzırlığına getirildi (20.06.1878). Pâdişâhın donanmanın silâhsızlandırılması görüşüne karşı çıktığı için görevinden azledilerek Üsküdar'daki evinde ikamete mecbur edildi. (1879). Mevlevî tarîkatına mensûb olan Dede Ahmed Vesim Paşa'nın 8 adet mushaf yazdığı bilinmektedir. İyi bir hattat olan Dede, yazdığı mushafların tezhibini de kendi yapmıştır.

Hazîrede medfûn olanlar :

1 - Mehmed Emîn Dede Efendi (vef. 1812): Dergâhın beşinci postnişînidir.

2 - Azîz Dede Efendi (doğ. 1835 - vef. 07.03.1905): Üsküdar, Doğancılar'da doğdu. Küçük yaşta gittiği Kahire Mevlevîhânesi'nde (Sivas'lı) lâkabı olan bir Şeyhten ney ve mûsıkî dersleri aldı. Daha sonra babasının Mâliye Nezâreti'ndeki görevi gereği Gelibolu'ya gitti. Orta öğrenimi sonrası A azâde Mevlevîhânesi Şeyh vekili Ali Dede Efendi zamanında çileye girdi. Hüsâmeddin Dede Efendi'nin Şeyhliği sırasında "Dede" oldu. Galata Mevlevîhânesi 27. postnişîni Mehmed Atâullah Dede Efendi'nin (vef. 1910) dâveti üzerine Galata Mevlevîhânesi Neyzenbaşılığı'na getirildi. Daha sonraları bu görevi Üsküdar ve Bahâriye Mevlevîhânelerinde de sürdürdü. Hayatının son günlerini Üsküdar, Ahmediye'de açtığı attâr (aktar) dükkânında geçirdi. Neyzen Üsküdar'lı Sâlim Bey'in de talebesidir. Eserlerinden günümüze ulaşan bir Hicaz Peşrev ile altı saz semaîsi bulunmaktadır. En tanınmışları uşşâk ve yegâh saz semaîleridir. Yetiştirdiği neyzenler arasında Mehmed Emîn Yazıcı (vef. 1945) ve Ziya Santur (vef. 1952) efendiler en tanınmışlarıdır.

3 - Fasîh Dede Efendi (vef. 1920): Bursa Mevlevîhânesi'nde yetişmiştir.

4 - Mehmed Şemseddin Dede Efendi (?): Kayseri Mevlevîhânesi postnişîni Süleyman Atâullah Dede Efendi'nin oğlu ve Üsküdar Mevlevîhânesi son şeyhi Ahmed Remzi Akyürek Dede Efendi'nin kardeşidir.

5 - Mustafa Rûhi Dede Efendi, Şeyh Ârif Himmetî Dedezâde (?).

6 - Mehmed Dede Efendi (?).

7 - Şemseddin Çelebî Efendi (?).

8 - Sadreddin Çelebî Efendi (?).